Dünyanın helyum stoku mu bitiyor ve savaşın tetiklediği bu kriz teknoloji devlerini nasıl vuracak

Ortadoğu’da tırmanan askeri gerilim, modern dünyanın en stratejik kaynaklarından biri olan helyum arzını uçurumun kenarına sürükledi. Katar’daki kritik üretim tesislerinin hedef alınmasıyla küresel piyasadan bir anda çekilen devasa arz, tıptan savunma sanayisine kadar pek çok sektörü felç etme riski taşıyor. Uzmanlar, krizin iki haftayı aşması durumunda dünyanın daha önce hiç görmediği bir tedarik kaosuyla karşı karşıya kalabileceği konusunda uyarıyor.

Ortadoğu’da İran’a yönelik saldırılarla fitili ateşlenen savaş, küresel enerji piyasalarını sarsarken hiç beklenmedik bir noktada, endüstriyel gaz sektöründe büyük bir çatlağa yol açtı. İran’daki çatışmalar ve bölgedeki istikrarsızlık nedeniyle dünya helyum arzının yaklaşık üçte biri bir gecede piyasadan çekildi. Endüstriyel gaz sektörünün nabzını tutan Gasworld tarafından 4 Mart’ta düzenlenen webinarda bir araya gelen uzmanlar, tablonun vahametini gözler önüne serdi. Eğer çatışmalar iki haftadan uzun sürerse, arz krizinin aylarca sürebilecek bir domino etkisine dönüşmesinden korkuluyor.

Kritik tesis drone ve füze saldırılarının hedefi oldu

Chemical and Engineering News tarafından aktarılan bilgilere göre kriz, İran’ın Katar’a yönelik drone ve füze saldırıları düzenlemesi ve Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğini kilitlemesiyle başladı. Basra Körfezi’ni dünyaya bağlayan bu hayati damarın kesilmesi, helyum sevkiyatını imkansız hale getirdi. Takvimler 2 Mart’ı gösterdiğinde, devlet enerji devi QatarEnergy, ülkenin en büyük sanayi merkezi olan Ras Laffan Industrial City’deki üretimi tamamen durdurduğunu duyurdu. Günde yaklaşık 17 ton sıvı helyum üreten bu dev tesisin devre dışı kalması, küresel piyasada şok etkisi yarattı.

Helyum, yerin derinliklerinde doğal gazla birlikte bulunuyor ve bu gaz işlenirken ayrıştırılarak elde ediliyor. Şirket yetkilileri, tesisin İran mühimmatları tarafından doğrudan hedef alındığını doğrularken, hava savunma sistemlerinin bu saldırıları ne ölçüde bertaraf edebildiği konusunda sessiz kalmayı tercih etti. Saldırıdan bir gün sonra tesisteki üre, polimer ve metanol üretimi de tamamen durdurularak tesis sessizliğe gömüldü.

Teknoloji ve bilim dünyası felcin eşiğinde

Pek çok kişi helyumu sadece uçan balonlarla özdeşleştirse de, bu gaz aslında modern bilimin ve yüksek teknolojinin vazgeçilmez bir parçası konumunda bulunuyor. Helyum, süperiletken mıknatısların soğutulmasından hastanelerdeki tıbbi görüntüleme cihazlarına, spektrometrelerden kriyojenik sistemlere kadar geniş bir yelpazede kullanılıyor. Ayrıca derin deniz dalgıçlarının hayatta kalmasını sağlayan solunum karışımlarının da ana bileşeni olarak biliniyor.

Katar, özellikle yarı iletken üretiminde kullanılan yüksek saflıktaki helyum konusunda dünyadaki iki ana merkezden biri. Silikon plakaların işlenmesi sırasında iyonize edilerek kullanılan bu gazın eksikliği, küresel çip krizini yeni bir boyuta taşıyabilir. Bu durum, akıllı telefonlardan otomobillere kadar her türlü elektronik cihazın üretim bandının durması anlamına geliyor.

İki haftalık kritik eşik aşılırsa ne olacak

Çatışmalar 28 Şubat’ta ABD ve İsrail’in hava operasyonlarıyla başlamış, bu saldırılarda aralarında sivillerin de bulunduğu binden fazla kişi hayatını kaybetmişti. İran’ın bu duruma tepkisi ise dünya helyum arzının kalbi sayılan Katar’ı hedef almak oldu. Ünlü helyum danışmanı Phil Kornbluth, piyasanın toparlanabilmesi için üretimin ve Hürmüz Boğazı üzerinden yapılan sevkiyatın en geç iki hafta içinde normale dönmesi gerektiğini vurguluyor.

Normal şartlarda Katar’dan çıkan bir helyum sevkiyatının müşteriye ulaşması üç haftayı buluyor. Ancak üretim ve ihracat iki haftadan fazla durursa, Linde, Air Liquide ve Iwatani gibi küresel dağıtıcı devlerin tüm tedarik zincirini en baştan kurması gerekecek. Kornbluth, ekipman ve personelin yeniden mobilize edilmesinin aylar sürebileceğini ve bu gecikmenin geri döndürülemez hasarlar bırakabileceğini ifade ediyor. ABD yönetiminden gelen açıklamalar ise umut verici değil; Savunma Bakanı Pete Hegseth operasyonların 8 hafta veya daha fazla sürebileceğini öngörüyor.

Küresel kıtlık riski ve ek ücretler

Jeopolitik risk analisti Megan Sutcliffe, İran’ın mevcut askeri kapasitesiyle deniz ticaretini yaklaşık iki hafta boyunca felç edebileceğini belirtiyor. Ancak asıl korkutan senaryo, Ras Laffan’daki tesislerin kalıcı fiziksel hasar görmesi. Böyle bir durumda üretimin tekrar başlaması bir yılı bulabilir. Bu belirsizlik şimdiden piyasaları vurdu; bazı endüstriyel gaz devleri müşterilerine “helyum ek ücreti” yansıtmaya başladı bile.

Durumun ciddiyetini özetleyen Phil Kornbluth, yaşanabilecek felaketi şu sözlerle dile getiriyor: “Dünya, helyum arzının üçte birini kaybetmeyi telafi edemez” Bu uyarı, sadece bir sanayi gazının eksikliğini değil, modern teknolojinin ve tıbbın karşı karşıya olduğu en büyük tedarik krizlerinden birini işaret ediyor.